Det er påske i Leon. Det er det vel heime også. På spansk er påske samana santa, altså heilage veke. Det heilage vert representert gjennom sorgtunge prosesjonar der menneske lid seg gjennom gatene, nokre på kne, andre med blytunge maria-og kristusstatuar på akslane. Kyrkjeklokkene ringer heile natta på dommedagliknande vis og det er vanskeleg å sove. Men ein skal jo lide i den heilage veka, kjenne på kroppen det Jesus og hans næraste måtte gjennomgå for ei æve sidan.
Samstundes står det heilage i skarp kontrast til det profane, eller det ikkje-religiøse. Berre nokre kilometer unna prosesjonane, på stillehavsstranda Las Piñitas sprett folk ølkorkar, og kastar kleda. Dei festar, drikk, druknar og slost. For i den heilage veka står Nicaragua på hovudet. Byane vert tømde for folk som fyller pick-upen med stolar, bord, madrasser og mat, og invaderer dei elles så deilige og aude strendene. Snart vert dei fulle av søppel, ungeskrik og kvinneskrål, fyllikar og bråkete firehjulingar. Når nordmenn drikk alkohol trur vi at vi kan danse og synge, men når nicaraguanarar drikk alkohol trur dei at dei kan symje. Dette kan sjølvsagt få katastrofale følgjer og det druknar dobbelt så mange menneske i påska som elles i året.
Omar Cabezas, ein av dei litterære heltane i Nicaragua, har skildra påskeveka i Leon slik (fritt omsett frå spansk):
"I den heilage veka er Leon ein spøkelsesby. Dagane er varme, ekstremt varme. Fortauet er varmt, støvet er varmt, bilseta er varme, benkane i parken er varme, til og meg vatnet i springen er varmt. Alt i denne byen er varmt i den heilage veka. Berre fatt at Leon er varm i den heilage veka. Merk deg at det er så varmt at det nesten ikkje er bilar i gatene. Det er så varmt at det heller ikkje er menneske i gatene for alle har reist ut til sjøen. Med alle meiner eg la burguesia; dei rike som bur i sentrum av Leon. Berre hundane spring gjennom gatene med glasaktige auge og skum i kjeften, dei snur seg verken til høgre eller venstre for til sides er det endå varmare. Dei følgjer etter dei få skuggane som finst i gata, men til og med skuggen er varm. Alt er stengt, frå butikkar til hus. Slik er den heilage veka Leon. "
- Omar Cabezas, La Montaña es algo mas que una inmensa estepa verde
Eg sit heime og sveittar og kjenner at Omar Cabezas har rett, sjølv om skildringa hans er frå 1960-talet ein gong. Det er forferdeleg varmt. Berre eg rører meg ein millimeter rett sveitten, spesielt frå knehasane og frå halsen. Magnvard har gjort som dei rike og dratt ut til stranda og sit nok med ei kald pils i handa og synst det står til. Eg ventar på Ragnhild som skal komme til Managua i kveld. Der er det, om mulig, endå varmare og endå meir støv.
På 1980-talet var Daniel Ortega sentral i den sandinistiske revolusjonen og representerte frigjering og håp for eit folk som i 36 år hadde vore styrt av Somozafamilien. Gata sitt parlament kasta tyrannen, og Daniel Ortega kunne som leiar av den nye regjering sole seg i glansen av internasjonal applaus, for ei stutt tid. Revolusjonen fekk tverrpolitisk støtte verda over, spesielt frå dei "venstrehendte". Men då Daniel tapte presidentvalet i i 1990 var det nærmast som ei symbolsk avslutning på 70- og 80-talet sin romanse mellom venstresider i Europa og radikale heltefigurar i Latin-Amerika. Etter tre tapte valkampar lukkast han igjen i 2006 og tok over som president i 2007, men no med eit tydeleg mindre potensial som helt. Han har skifta ut den militære drakta med kvit skjorte (av og til rosa), han gjer stadige tilnærmingar til næringslivet, seier ja takk til frihandelsavtalar med USA og andre tigrar, og ber til Gud heller enn til Marx. Likevel har han etter valkampen hold flammande talar i FN om USA sin vedvarande imperialisme, og han hyller Fidel/Raul og Chavez på revolusjonsglødande vis. Nyleg følgde han Chavez sine oppmodingar om å bryte diplomatiske band med Columbia etter at den colombianske hæren gjekk over på ecuadoriansk jord for å utslette sentrale medlemmer i geriljaorganisasjonen FARC. Det heile vart patetisk då Ecuador, Venezuela og Columbia tok kvarandre i hendene dagen etter og avblåste den diplomatiske krisa. Difor har Daniel etter kvar fått eit litt uheldig stempel som lillebror, lommerusk og nikkedokke i møte med dei eldre ungane i leikegrinda, og avisene her i Nicaragua er fulle av flaut Daniel-stoff. Slik har Daniel gått i frå høg popularitet til avgrunnsdjup forakt i løpet av imponerande kort tid, og det gjenstår enno å forstå om det er retorikken eller politikken hans som ligg lengst til venstre. Nicaragua sørger no over at Daniel nærmast har blitt ein parodi som denne:
Men stemma var den same. Vakker og inderleg. Silvio Rodriguez er utan tvil både hjarte og hjernen bak den musikalske rørsla "nueva trova", og mange menneske i Latin Amerika kjenner seg enno igjen i hans tekstar og poesi. I tillegg song han alle songane eg hadde håpa at han ville synge, med unntak av ein: Cancion Urgente para Nicaragua (Ein song i all hast til Nicaragua). Denne songen skreiv cubanske Silvio ein gong på 80-talet. Låta vart skrive som ei gåve til det nicaraguanske folket som den gong lei store tap i borgarkrigen mellom Contras-styrkane og regjeringshæren til sandinistane. I tillegg var songen skrive i sympati til eit folk som hadde vore gjennom ein revolusjon som kunne minne om den cubanske.
Denne songen venta alle på under konserten. Då Silvio gjekk av scena og seinare vart klappa tilbake for å gjere ekstranummer, ville dette ha vore ein sjølvskriven låt. Men han song den ikkje. Han song tre andre songar og gjekk av scena. Folk begynte å bli urolege og ropte otra, otra, urgente, urgente for å få mannen tilbake på scena. Han kom. Eg begynte å tenke at dette var jammen ein skitten strategi for å bli klappa tilbake for tredje gong, men at han no i alle fall ville gjere ein uforgløymeleg gran final med å synge cancion urgente para Nicaragua. Men nei. Ikkje denne gongen heller. Han mumla noko om at verda og røynda har endra seg, og det er ein song som han, minst av alle, har høve til å synge.
Vi vart litt fjetra. Kvifor ville han ikkje framføre denne visa? Er han lei seg for at Fidel har gjeve frå seg makta, eller er han forbanna for at det var broren til Fidel som skruppellaust overtok makta? Eller kanskje han er misfornøgd med måten Daniel Ortega styrer Nicaragua på, og slik ikkje ville synge ein song som var skrive i ei tid då Daniel styrte landet på andre premissar? Kven kveit. Folk vart uansett ekstremt fornærma og enda med å bue og ule. Eg kan tenke meg at mange i det nicaraguanske publikum sat igjen med ei kjensle av at dei har fått ei gåve som no vart teke i frå dei.
For meg var det uansett ei historisk oppleving. Takk Silvio.
Bosawas, samansatt av Bocay al Oeste, el cerro Salaya al Sur y el rio Waspuk al Este, som betyr Bocay i vest, fjellet Salaya i sør og elva Waspuk i aust, er Nicaraguas hjarte og produserer størsteparten av okygenene vi pustar i her. I Bosawas ligg Nicaraguas einaste regnskog, den største i Amerika nord for Amazonas. Hit vart eg lokka med av eit legeteam frå universitetet i Leon som skulle inn i regnskogen, til eit lite samfunn som kallar seg Musawas (was betyr elv og er endinga i dei aller fleste stadnamn her), for å kartlegge helsebehov blant barn.
Dag 1:
Vi tar fly i frå Managua til Bonanza. Å fly med Costeña Airlines er som å vere på tivoli, sette seg i eit leikefly, lukke augene og håpe på at det går bra. Flyet vårt tok ikkje meir enn ti personar og ein må bøye halve seg for ikkje å stange skolten i taket. Inga flyvertinne ba meg om å feste selen eller slå av mobilen, og ingen var heller spesielt opprørte over at halvparten av passasjerane hadde med seg machete inn i kabinen. I tillegg sit vi meir eller mindre i cockpit og kan ta på kapteinen om vi vil (noko som også gjorde til at eg vart vitne til at kapteinen sov halve turen og faktisk fekk litt lyst til å ta på han. Eller riste...)
Costeña Airlines
Då vi, etter ein nær døden oppleving landar i Bonanza, var eg usikker på om verda framleis var den same. Det var som å lande i eventyrland. Bonanza er utgangspunktet for innreise til regnskogen. Berre namnet osar av gull, framgang og gode dagar, og staden er ein gamal gruveby der dei framleis vaskar gull med håp om betre tider. Gruvene er sjølvsagt kjøpt opp av utanlandske investorar som etterlet lite snop til slitarane her, og sjebnens paradoks er vel nettopp at fattigdommen er ekstrem i utkanten av el dorado. Her ute skjøner ein betre kvifor FN sine fattigdomsstatestikkar sug for Nicaragua. Fattigdom til trass, Bonanza har har fargerike trehus, brusteinslagte gater, fleire hestar enn bilar og eit tilsynelatande hektisk og travelt menneskeliv. Eller som Lonely Planet så fint omtalar byen:"The whole scene so perfect and pretty in the rigth light, may offer an impression of some 'Ya Olde Mining Town' theme park confection". I Bonanza vart vi tekne i mot av El lider (chefe) Ekonay og tre andre Mayagna-menn som skulle føre oss på elvebåt inn i regnskogen neste morgon. Alle desse fire snakka spansk og vi fekk teikna eit bilete av livet i jungelen under ein middag seinare på kvelden.
Dag 2
Neste morgon la vi av stad tidleg. Båten viser seg å vere ein seks meter lang uthola trestamme. Sidan vi såg ut som ein gjeng med mucho dinero, fekk vi båt med motor, noko som til slutt kosta skjorta. Bensin er dyrt og turen var lang. 
Mayagna-mann i ferd med å lempe alt vårt pikk og pakk ombord i fartøyet
Ingen regnskog utan regn og dei siste timane opna gudane vasslusene og gjorde oss våte til skinnet. I tillegg måtte vi gjentekne gonger ut av den uthola trestammen og inn i skogane for å gå. Dette fordi båten nødvendigvis ikkje kunne forsere fossefall og sterke straumar med oss oppi. Nokre gonger greidde desse mayagna-mennene å føre båten gjennom sinnsjuke vassmengder, andre gonger bar dei båten gjennom jungelen.
Ein av mennene, Koliman Rufus, gjekk alltid fremst gjennom jungelen og fór laus på planter og tre med ei sylskarp machete. Han mumla heile vegen på mayagna noko som for meg høyrdest ut som trylleformlar. Det einaste ordet eg forstod var culebra, som betyr slange på spansk. Eg vart etterkvart litt småstressa av denne mumlinga om slangar, og spurt kjekt om det var mange slike i jungelen. Si, svara Koliman, hay un monton! (Ja, ein heil bråte!)
Forvirra og bortkomen antropolog i regnskogen (med utprega angst for slangar)
Då vi endeleg kom fram til Musawas etter åtte timar må vi ha sett ut som drukna rotter, eller noko som likna. Eg hadde gjørme til tennene og numb bum. Den fine kvite blusen min var gusjebrun med ei lang flenge under armen og ei midt framme på magen. Folk lo og dei lo. Dei snakka rasande fort på ein språk eg ikkje forstod, peika på håret mitt og lo igjen. Ungane kom bakfrå, nappa meg i blusen og sprang hylande vekk igjen, gøymde seg bak hushjørna og venta på nye høver til å angripe. Lider Ekonay forklarer at folk blir litt øsne når det kjem gringos på vitjing. Deilig å vere på utstilling etter 8 timar i rengskogen.
Det finst ikkje lys i Musawas og kvinnene i kyrkja trylla fram middag til oss i mørkret, berre i frå lyset av gruva. Eg sat utsvelta i eit hjørne og såg på, og tenkte at det må vere tungt å jobbe eit heilt liv i bekmørkna etter at sola går ned. Ja, forresten, dette med kyrkja er eit anna nemneverdig fenomen. Det var verkeleg heilt utruleg å sjå korleis The moravian church (protestantisk kyrkje) har spreidd seg som ein parasitt i denne delen av Nicaragua. Oppover elva dukka det stadig opp slike kvite-og raudmalte kyrkjer i samfunn der det gjerne ikkje budde meir enn eit lite knippe menneske. No har misjonærane pakka kofferten og overlate drifta av menigheten til folket her, og kyrkja står igjen og representerer den einaste kontakta med utanforliggande makter. Du må kanskje vere misjonær (eller ein galen antropolog) for å kunne klamre seg fast til livet i slike utpostar og ekstreme verdnar som denne.
Musawas er lutfattig, i allefall reint sånn materielt sett. Folk bur i nedfallstruga trehus, stort sett berre med eit rom. Under huset bur familiens firbeinte vener, og folk vassar i gjørme og ku-,hest,-og grisebæsj stort sett over alt. Det er ikkje tilgang på straum eller gass og reint vatn finst berre i ein lokal brønn. Kvar familie har i gjennomsnitt sju ungar kvar og lever i stor grad av det dei dyrkar sjølv. I tillegg er dei røynde jegerar og dersom lykka er med dei kan både apekatt, iguana, skjelpadde, beltedyr og maurslukar vere ein del av kosthaldet. "Vi tar i mot det naturen gjev oss", fortel El lider. Eg fekk diverre ikkje servert noko av dette. Sikkert like greitt, men det hadde jo vore kjekt å skrive heim om. Vi fekk ris og bananer som smakte nada til middag, frukost og lunsj.
Dag 3
I Musawas står folk opp med sola og det gjorde vi også. Delegasjonen frå universitetet inviterte til folkemøte og alt som kunne krype og gå møtte opp. Føremålet var å snakke om høgare utdanning og høve for å gje universitetsstipend til mayagna-ungdom. Til trass for at vi enno er i Nicaragua snakkar få spansk. Dei bruker mayagna-språk på skulen og lar spansk vere eit andrespråk frå 4.klasse. Dette er i seg sjølv heilt greitt, men i ei større verd, for eksempel gjennom høgare utdanning, viser deg seg at dei har store språklege vanskar i møte med akademisk liv. Det som er fint er at svært mange jenter ser ut til å ynskje meir utdanning, og samfunnet her oppfordrar dei også til det, spesielt til medisin og sjukepleie. Målet er at dette på lang sikt skal gjere Musawas og liknande samfunn mindre avhengige av legehjelp utan i frå. I dag har landsbyen berre ein sjukepleiar og "helsesenteret" har ikkje noko anna utstyr enn ei seng og nokre rare instrument. Mange sjukdommar og skadar vert enno behandla av menn som praktiserer tradisjonell medisin, eller av ein religiøs healer.
Under møtet var det fleire kvinnene som røyste seg opp og la fram spørsmål og bekymringar for gjengen frå universitetet. Mange var frustrerte over at ungdommane deira ikkje vart tekne opp til universitetsutdanning fordi dei ikkje hadde dei same forutsetningane som ungdommar frå andre delar av landet. Andre var redde for at studentane som fekk plass, til dømes på UNAN i Leon, aldri ville vende tilbake til regnskogen, og slik berre er ressursar som forsvinn. Spesielt kvinnene i Musawas hadde tydelege og velformulerte innlegg på møtet. Eg oppfatta dei som meir uttalte enn sine søstre i vest og hadde gjennomtekte idear for utvikling i regionen. Det var likevel påfallande å sjå korleis el lider valte å legge seg ned for å sove kvar gong ei kvinne røyste seg. Kanskje machokulten er i ferd meg å nå regnskogen?
Machismo er diskursen omkring det å vere macho. Macho betyr mandig og ber i seg ei naturleggjering av mannen som noko overlegent det kvinnelege. Vanlege stereotypiar av el macho, er menn som drikk mykje, har mange utanomekteskapelege merittar, og som prøver å kontrollere kvinner og barn. I tillegg er det slik at dei som har flest damer, flest barn med flest kvinner, dei som bruker det mest vulgære språket, og dei som kan drikke mest alkohol, vert titulert ”veldig macho”, eller ”mykje mann”. Den typiske machomannen er også ein som likar å bruke mykje tid ute saman med vener, som heng på gatekafeane, drikk rom og spelar domino. Ein ekte macho er heller ikkje redd for å risikere livet i farlige situasjonar, og skjuler frykt for alt det er verdt. Dess fleire av machoen sine karaktertrekk en mann oppfyller, jo større er graden av maskulinitet, og status som mann. Menn vert derfor klassifiserte utifrå grad av maskulinitet, altså kor mykje mann du er, til forskjell frå kvinner som vert klassifiserte på bakgrunn av deira seksualmoralske karakter. Ein mann kan skildrast som ”mykje mann” (bien macho), eller motsett ”lite mann” (poco hombre/pariguayo), og vert vurdert som mann i større eller mindre grad langs eit kontinuum av relevante maskuline verdiar. Ei kvinne vert derimot vurdert på bakgrunn av dikotomien ”hore-madonna”, ein tankegang om at kvinna er anten god eller dårleg, og slik ikkje meir eller mindre kvinne. Kvinneidealet vert dessutan knyta opp mot Bibelens Jomfru Maria som var audmjuk, oppofrande og dydig.
Slik forstår vi behove for å protestere, og i går demonstrerte folk her i Leon nettopp mot el machismo. I spissen for marsjen stod ei to meter høg kvinne frå Nederland. Dette gjorde oss ein smule bekymra for kvar det eigentlege initiativet kom i frå, og vi var urolege for at demonstrasjonen berre ville bestå av blåøygde damer, drittleie av å bli tatt på av menn som syklar forbi på gata ein mandags morgon, eller frustrerte over å bli kalla mamita, chelita, mamcita linda, moñequita o.l.
Det var ikkje meir enn ca 50 demonstrantar, og til vår lukke var overvekta av dei oppmøtte lokale kvinner og menn i ulike aldrar. I tillegg møtte nokre slitne ryggsekkturistar, feministar, lyslugga volunteers og oss. Lise, Borgny og eg stod riktig nok på sidelinja og såg på. Vi lurte på kven bodskapen gjekk ut til, og kven som eigentleg går rundt å føler seg veldig macho. Eg har ein mistanke om at dette er noko alle menn tenkjer at andre er, og ikkje ein sjølv, og at spydspissen difor treff temmeleg få. Men det er klart, behovet for å skrike ut parolar om kvinner sine rettar er fult mogleg å forstå.
Det første som skjer når vi forlet skue er at ein mann kjem mot oss, på sykkel, sender slengkyss og kviskrar: beautiful
Olla Quemada (les: oja kemada) betyr brent kokepanne og er "in"- staden i Leon kvar onsdag. Her dansar lesbene på bordet, og glade menn svingar rumpa i rasande fart for å imponere chelas, gringas og lokale mamacitas. Ofte er det eigaren av baren sjølv, Carola som spelar opp til dans, og kvelden vert alltid strålande fin når ho syng. Carola vert gjerne akkompagnert av Marti som dansar heftig og oppeksa, som Leon sitt svar på Gale-Matias. Sjå og lær:
For å komme til botn av vulkanen igjen spring ein i vulkansk sand som kan minne litt om å springe i nysnø. Det er sjeldant at ein ser 80 nordmenn komme veltande og hylande ned eit vulkansk fjell, og det fekk meg til å tenke på noko ein tidlegare mannleg student så fint da det; "Dette er fantastisk, jeg er vitne til et vulkanutbrudd av kvinner!
Foto: Gunvald Andreas ImsHåra røyste seg på armane til alle då Katia Cardenal og gitaristen Moises Gadea hadde formiddagskonsert for oss på El Convento i går. Nicaraguanske folketonar, cubanske revolusjonsviser, masurka, vuggesongar og Alf Prøysen på spansk.
Historia om korleis songen Dale una luz vart til, er ein kuriositet og seier litt om korleis musikk er med på å skape viktige møteplassar i ei ellers uframkommeleg verd. Det hadde seg slik at Katia og broren Salvador ein gong på 90-talet vart invitert til Noreg av Åge Alexandersen som ynskja at dei skulle gjere ei spansk oversetjing av Akuratt no; Åge Alexandersen si hylding til det trønderske/norske landskapet. Salvador, som synst det vart litt vrient å synge om norske fjordar og fjell på spansk, ba Åge om løyve til å skrive om teksten til å handle om vukanar, mangrover, innsjøar, revolusjon, El Bluff og lagunar. Det synst Åge var heilt fint. Salvador heldt på melodien og i dag er Dale una luz (gje han/ho eit lys) nærmast for ein nasjonalhymne å rekne, og den vert spelt på tv her i Nicaragua kvar dag som ein hyldest til det nicaraguanske landskapet og folket
