Isla de Ometepe og Vulcan Concepcion

Den vulkanske øya Ometepe i Nicaraguasjøen er landet sin stolte kandidat til verda sine sju nye naturlege underverk (Stem her: http://www.new7wonders.com/nature/en/nominees/northamerica/c/OmetepeIsland/), og er verda si største øy i ferskvatn. Øya er forma av to vulkanar; ein høg og ein litt lågare, og med ei smal og flat landtunge som knyt dei to majestetane saman.
Nicaraguasjøen er enorm og frå stranda Santo Domingo på austsida av øya, i botn av dei to vulkanane, lurer storleiken deg til å tenke at du er ved eit stort hav. Synet av dei to vulkanane frå sjøen er imponerande og ei oppleving i seg sjølv, men for verkeleg å få Ometepe under huda må ein dra seg sjølv opp på ein av dei to toppane, eller begge. Maderas, den minste, er dampande varm og irrgrøn, Concepcion, den høgste er stupbratt og nesten litt truande. Vårt val fall på Concepcion; marsipansjokoladen i konfektøskja Nicaragua:

“Fucking hard, but outstandingly beautiful”, var den lokale guiden si skildring av El Concepcion då eg spurte han ut om vulkanen kvelden før. Concepcion er Nicaragua sin nest høgste vulkan, og er nesten like vakker som Momotombo. Vi starta turen kl fem om morgonen i herleg overskya ver. I tillegg låg skyene langt nedover fjellsida slik at då vi kom litt opp i høgda og det begynte å bli tung og varmt, fekk vi gleda av den kalde og fuktige lufta som skyene laga. Håpet var at skyene ville forsvinne etterkvart som vi nærma oss toppen, slik at vi kunne nyte utsikta over krateret, øya og innsjøen. Etter tre timar nærma vi oss toppen, men det var enno ikkje teikn til at skyene ville forsvinne og vi såg ikkje så mykje meir enn dei enorme begoniaplantene som omringa stien vi gjekk på. Guiden meinte at det luraste vi kunne gjere var å sette oss ned i buskene, verne oss mot vind og kulde der, og vente på at det letta. På toppen ville det vere for kaldt å sitte. Vi gjorde som hans sa og vart liggande i ei seng av begonia i over ein time. Då det framleis ikkje hadde letta og kulda hadde teke bustad i meg fullstendig, bestemte vi oss for å gå mot toppen. Krateret var ikkje meir enn 20 minutt unna, og viste seg å vere eit eventyrlandskap. Overveldande og skremmande på same tid; krateret av Concepcion var som ei heksegryte som bobla og buldra, fylt av svovel som såg ut som snø. og andre stoff som gav fargar av grønt, gult, svart, raudt…Rundt oss var det framleis ein vegg av kvite skyer, og då dette biletet vart teke visste eg enno ikkje at den etterlengta utsikta var i ferd med å komme til syne:

Då Maderas, den andre vulkanen på øya, kom til syne i det fjerne, forstod vi verkeleg kvifor Ometepe er ein verdig kandidat dei sju nye naturlege underverka i verda

Nicaragua, jomfrua, abort og kontroll over kvinnekroppen

Foto: Lene Rødsand
I over hundre år hadde kvinner i Nicaragua rett på såkalla terapeutisk abort; det vil sei rett til å fjerne fosteret dersom kvinna vart utsatt for valdtekt, dersom ho var svært ung eller om det skulle vere fare for mors liv. I 2006 vart denne abortlova kasta i bosset og brent opp av ein gjeng politikarar som valte å konsulterer konservative biskopar i den katolske kyrkja heller enn folk med medisinsk ekspertise. Lova vart vedteken i regjeringa som sat før Daniel Ortega, men Daniel sjølv synst lova var fin og ratifiserte den då han kom til makta. No er abort ulovleg i Nicaragua. Punktum.

Dette har skapt frustrasjonar i store delar av det nicaraguanske folket, men blod og tårer har så langt ikkje fått politikarar til å skifte meining. Samstundes er folket splitta i den forstand at mange meiner at den nye lova er god, og at berre Gud har rett til å avgjere om eit liv skal leve i mors liv eller ei, eller for den saks skuld om ei mor skal overleve eit svangerskap.

Eg greier ikkje å la vere å tenke på at dette har noko med jomfrua å gjere, mora til Jesus.
Nicaragua sin forkjærleik for Jomfru Maria - la purisima, den ubesudla og reine, går langt tilbake i tid og er framleis sterk blant mange, spesielt kvinner. Kanskje er jomfrua viktigare her enn i noko anna land, og dyrkinga av ho er djup, spirituell og emosjonell. Ein av grunnane til dette kan også vere det mysteriet og dei legendene som omringar førestillingane om Jomfru Maria her i Nicaragua.

Mange tenkjer seg at Maria står som det absolutte symbol og ideal på det å vere mor, og også som symbol på heile og reine kvinner. I yttarste forstand er dette knytt til kvinner sin seksualmoralske karakter, og idealet om å vere jomfru inntil ekteskapet vert inngått. Feiring av kvinnekroppen sitt heile og det at den er ikkje-penetrert før ekteskapet, kjem til uttrykk nettopp gjennom dyrking av ulike mariahelgenar. Familiar reagerer ulikt på graviditet utanfor ekteskap, men i nokre ekstreme tilfeller der barnefaren ikkje ynskjer å gifte seg med jenta, reagerer henna familie med å sende henne vekk under graviditeten for så å invitere henne heim igjen når barnet er født. Fødselen blir sett på som ein reinsingsprosess og morskap blir jenta si velsigning og forlating. Mens ein før var hore og hadde ein "broten" kropp, er ein no blitt mor, klok og absolutt rein. Slik er krafta i morsrolla for enkelte svært viktig og representerer trøst, tilflukt og omsorg. Det reine er ei ære og ein moralsk kapital som kvinnene oppnår gjennom det å bli mor.

Mange moderne nicaraguanske kvinne ville sjølvsagt le seg i hjel av denne gammalmodige måten å forstå kvinner på, men innanfor kyrkja som framleis har mykje makt, og i miljø der fatalisme (trua på at Gud styrer lagnaden) står sterk, er dette ikkje så langt i frå realiteten.

Det er kanskje søkt å knyte den nye abortlova opp til førestillingar om Jomfru Maria, men i jakta på andre gode forklaringar på at loven i det heile teke fekk gjennomslag, ser det ut som vi må vegen om religion for å forstå. I tillegg kan ein jo også tenkje seg at det var reint valflesk for Daniel og co, men så er jo heller ikkje vegen mellom kyrkje og stat så lang lenger heller. Daniel har bytta ut den «lille raude» med den «det nye og det gamle», og kyssar rumpa til alt som kan krype og gå av prestar.

Kardenal Obando y Bravo er ven med Daniel "besaculo"Ortega

Les meir om abortlova i Nicaragua her:
http://www.nytid.no/index.php?sk=&id=4469

Cosigüina

Dersom du køyrer langs den nordvestlege kystlinja av Nicaragua er naturreservatet Cosiguina den perfekte enden av vegen. Eg fekk aldri auge på vulkanen som vi skulle gå på dagen etter, før guiden min peika den ut for meg. For meg såg den berre ut som ein lang åsformasjon, men Rigo forklarte at det var det som var igjen av Mellom-Amerika sin ein gong høgste vulkan. Cosigüina eksploderte i 1835 og sendte oske heile vegen til Mexico i nord og Colombia i sør. Det er det året som guiden si bestemor alltid kalla ”the year of the smoke”

Vi hadde ein romantisk ide om å overnatte på Hotell Hacienda Cosigüina, ein gamal storgard i spanskkolonial stil. Til vår overrasking og skuffing var garden stengt, og det einaste teiknet til liv var ein lite boa som låg oppkveila på den forlatne terrassen.

Dette førte til at vi enda opp med å overnatte i Potosi som, til tross for ei natt med lite søvn, gav oss gleda av å møte vår lokale guide Tomas, og andre menneske i denne avkroken av verda; den mest nordvestliggande staden i Nicaragua

Eg vakna kl tre neste morgon av eit orkester av kåte grisar og døgnville hanar. I vissa om at eg skulle starte vulkanturen tre timar seinare, prøvde eg desperat å få sove igjen. I svevande augeblink mellom sovande og vaken tilstand, drøymde eg at guiden min neste dag ikkje ville klatre opp vulkanen, men heller køyre meg i bil til motsatt side av fjellet der eg frå ein høgtliggande bilveg kunne sjå krateret av Cosigüina.

Då klokka ringte nokre timar seinare var guiden heldigvis klar til kamp og vi starta turen etter ein feit frukost på den nyopna comedoren: Las brisas del gulfo

Etter å ha køyrt i ein halv time gjennom jordbruksområder forlot vi land cruiseren på garden til ein venleg, fattige familie med minst ti ungar. Derifrå vandra vi i to timar gjennom tørr tropisk skog. Turen opp til krateret av Cosigüina (som ligg på ca 800m), var ein daff søndagstur på fine stiar i eit litt uinspirerande terreng


Nett då eg begynte å tenke at dette var i ferd med å bli kjedelig, nådde vi i toppen. Der opp fekk eg ei naturoppleving som kanskje er det beste eg har hatt i Nicaragua. Vulkanen som utanpå såg ut til å berre vere ei skogkledd åsside, viste seg å bære på eit nesten perfekt sirkelforma krater med ein irrgrøn kratersjø i botn. Ein kan miste pusten av mindre.

Corn(y) Island

Big og Little Corn, den store og lille maisøya, ligg rett aust for Bluefield og i det karibiske hav. Som to harmoniske brør ligg dei to øyane og kjæler kvarandre i søvn i brisen frå den varme karibiske vinden. Likens vart tre vestlendingar byssa i dvale frå den same brisen og fann ro i regnbogefarga hengekøyer. Vatnet er krystallklartturkis, og berre latskap gjer til at vi vel hengekøya framfor vatnet. Corn Island er ein klassisk karibisk draum. Det er eit under at ikkje fleire tyrste turistar finn vegen hit, men slikt forundrar jo alle stader i Nicaragua meg. For vi er framleis i Nicaragua til trass for at ingen heilt kan tru det, ein times flytur frå støvete og litt ugjestmilde Managua. Brått er det slutt på katolske kyrkjer, det spanske språket og marengue. Her er det heller morovia-kyrkjer, broken english og reggae. Det lukter ginger og lime, og alt er laga av og på kokosmelk.

På Nicaraguas sin austkyst, den som vender mot Karibia, og på øyene utanfor, har det budd folk lenge. Dei fleste har ei eller anna form for urbefolkningsbakgrunn, eller i det minste ein anna bakgrunn enn den ordinere latino. Her finn vi snararar garifuna, miskito, rama, suma og kreolar som snakkar sine respektive og rare språk. Gjennom historia har disse menneska i stor grad levd adskilte frå Nicaragua sitt sentrum, og frå det spansk-katolske livet på Stillehavskysten. Mange meiner at dei framleis er for ein periferi å rekne, og i Leon seier folk at dei representerer algo differente – noko anna. Nokre går langt og seier at dette er eit mørkt område, der svart magi for råde som den vil, der menneska er farleg og umulege å forstå seg på. Eg vil ikkje trekke det så langt, men heller sei at menneska her er tjukke, blide og høge på livet. Sånn ved fyrste augekast i alle fall.

Då eg var i Bluefields, ein av dei største byane på austkysten i haust, huskar eg å tenke at dette er corny. Ein mix av folk og fe som på ingen måte kunne seiast å ha spesielt mykje til felles med det samfunnet eg er vand med i Leon, men likefult nicaraguansk i geografisk forstand. På same vis er Corn Island supercorny, og herleg annleis.

San Cristobal - endå ei vulkanoppleving

San Cristobal er Nicaragua sin høgste vulkan på 1775 m. Ikkje akkurat ei avskrekkande høgd, men det var bratt og fælt med rullande steinar og skarpe kaktusar. Uansett fint å vere på tur med Ragnhild, Magnvard og andre vener frå hist og her. God langfredag.

Samana Santa - Heilag veke

Det er påske i Leon. Det er det vel heime også. På spansk er påske samana santa, altså heilage veke. Det heilage vert representert gjennom sorgtunge prosesjonar der menneske lid seg gjennom gatene, nokre på kne, andre med blytunge maria-og kristusstatuar på akslane. Kyrkjeklokkene ringer heile natta på dommedagliknande vis og det er vanskeleg å sove. Men ein skal jo lide i den heilage veka, kjenne på kroppen det Jesus og hans næraste måtte gjennomgå for ei æve sidan.

Samstundes står det heilage i skarp kontrast til det profane, eller det ikkje-religiøse. Berre nokre kilometer unna prosesjonane, på stillehavsstranda Las Piñitas sprett folk ølkorkar, og kastar kleda. Dei festar, drikk, druknar og slost. For i den heilage veka står Nicaragua på hovudet. Byane vert tømde for folk som fyller pick-upen med stolar, bord, madrasser og mat, og invaderer dei elles så deilige og aude strendene. Snart vert dei fulle av søppel, ungeskrik og kvinneskrål, fyllikar og bråkete firehjulingar. Når nordmenn drikk alkohol trur vi at vi kan danse og synge, men når nicaraguanarar drikk alkohol trur dei at dei kan symje. Dette kan sjølvsagt få katastrofale følgjer og det druknar dobbelt så mange menneske i påska som elles i året.

Omar Cabezas, ein av dei litterære heltane i Nicaragua, har skildra påskeveka i Leon slik (fritt omsett frå spansk):

"I den heilage veka er Leon ein spøkelsesby. Dagane er varme, ekstremt varme. Fortauet er varmt, støvet er varmt, bilseta er varme, benkane i parken er varme, til og meg vatnet i springen er varmt. Alt i denne byen er varmt i den heilage veka. Berre fatt at Leon er varm i den heilage veka. Merk deg at det er så varmt at det nesten ikkje er bilar i gatene. Det er så varmt at det heller ikkje er menneske i gatene for alle har reist ut til sjøen. Med alle meiner eg la burguesia; dei rike som bur i sentrum av Leon. Berre hundane spring gjennom gatene med glasaktige auge og skum i kjeften, dei snur seg verken til høgre eller venstre for til sides er det endå varmare. Dei følgjer etter dei få skuggane som finst i gata, men til og med skuggen er varm. Alt er stengt, frå butikkar til hus. Slik er den heilage veka Leon. "
- Omar Cabezas, La Montaña es algo mas que una inmensa estepa verde

Eg sit heime og sveittar og kjenner at Omar Cabezas har rett, sjølv om skildringa hans er frå 1960-talet ein gong. Det er forferdeleg varmt. Berre eg rører meg ein millimeter rett sveitten, spesielt frå knehasane og frå halsen. Magnvard har gjort som dei rike og dratt ut til stranda og sit nok med ei kald pils i handa og synst det står til. Eg ventar på Ragnhild som skal komme til Managua i kveld. Der er det, om mulig, endå varmare og endå meir støv.

Daniel Ortega - nuestro presidente!

På 1980-talet var Daniel Ortega sentral i den sandinistiske revolusjonen og representerte frigjering og håp for eit folk som i 36 år hadde vore styrt av Somozafamilien. Gata sitt parlament kasta tyrannen, og Daniel Ortega kunne som leiar av den nye regjering sole seg i glansen av internasjonal applaus, for ei stutt tid. Revolusjonen fekk tverrpolitisk støtte verda over, spesielt frå dei "venstrehendte". Men då Daniel tapte presidentvalet i i 1990 var det nærmast som ei symbolsk avslutning på 70- og 80-talet sin romanse mellom venstresider i Europa og radikale heltefigurar i Latin-Amerika. Etter tre tapte valkampar lukkast han igjen i 2006 og tok over som president i 2007, men no med eit tydeleg mindre potensial som helt. Han har skifta ut den militære drakta med kvit skjorte (av og til rosa), han gjer stadige tilnærmingar til næringslivet, seier ja takk til frihandelsavtalar med USA og andre tigrar, og ber til Gud heller enn til Marx. Likevel har han etter valkampen hold flammande talar i FN om USA sin vedvarande imperialisme, og han hyller Fidel/Raul og Chavez på revolusjonsglødande vis. Nyleg følgde han Chavez sine oppmodingar om å bryte diplomatiske band med Columbia etter at den colombianske hæren gjekk over på ecuadoriansk jord for å utslette sentrale medlemmer i geriljaorganisasjonen FARC. Det heile vart patetisk då Ecuador, Venezuela og Columbia tok kvarandre i hendene dagen etter og avblåste den diplomatiske krisa. Difor har Daniel etter kvar fått eit litt uheldig stempel som lillebror, lommerusk og nikkedokke i møte med dei eldre ungane i leikegrinda, og avisene her i Nicaragua er fulle av flaut Daniel-stoff. Slik har Daniel gått i frå høg popularitet til avgrunnsdjup forakt i løpet av imponerande kort tid, og det gjenstår enno å forstå om det er retorikken eller politikken hans som ligg lengst til venstre. Nicaragua sørger no over at Daniel nærmast har blitt ein parodi som denne:

Silvio Rodriguez

Kem e det?? Ein bonde frå Instedalen?? Då Silvio kom på scena i Managua på søndag vart eg rysta over kor gammal han var blitt. Eg viste det jo eigentleg, men det er vel slik med idol at dei er udødelege og uforanderlege. I mitt hovud er Silvio ein tynn, flott mann i trettiåra med slengbukse og halvlangt hår. I den verkelege verda har han blitt 69, litt småtjukk og fører ein besynderleg klesstil som minner meg litt om den til bøndene heime på bygda; cap, briller som gjev gjenskinn, og alt for store dongeribukser.

Men stemma var den same. Vakker og inderleg. Silvio Rodriguez er utan tvil både hjarte og hjernen bak den musikalske rørsla "nueva trova", og mange menneske i Latin Amerika kjenner seg enno igjen i hans tekstar og poesi. I tillegg song han alle songane eg hadde håpa at han ville synge, med unntak av ein: Cancion Urgente para Nicaragua (Ein song i all hast til Nicaragua). Denne songen skreiv cubanske Silvio ein gong på 80-talet. Låta vart skrive som ei gåve til det nicaraguanske folket som den gong lei store tap i borgarkrigen mellom Contras-styrkane og regjeringshæren til sandinistane. I tillegg var songen skrive i sympati til eit folk som hadde vore gjennom ein revolusjon som kunne minne om den cubanske.

Denne songen venta alle på under konserten. Då Silvio gjekk av scena og seinare vart klappa tilbake for å gjere ekstranummer, ville dette ha vore ein sjølvskriven låt. Men han song den ikkje. Han song tre andre songar og gjekk av scena. Folk begynte å bli urolege og ropte otra, otra, urgente, urgente for å få mannen tilbake på scena. Han kom. Eg begynte å tenke at dette var jammen ein skitten strategi for å bli klappa tilbake for tredje gong, men at han no i alle fall ville gjere ein uforgløymeleg gran final med å synge cancion urgente para Nicaragua. Men nei. Ikkje denne gongen heller. Han mumla noko om at verda og røynda har endra seg, og det er ein song som han, minst av alle, har høve til å synge.

Vi vart litt fjetra. Kvifor ville han ikkje framføre denne visa? Er han lei seg for at Fidel har gjeve frå seg makta, eller er han forbanna for at det var broren til Fidel som skruppellaust overtok makta? Eller kanskje han er misfornøgd med måten Daniel Ortega styrer Nicaragua på, og slik ikkje ville synge ein song som var skrive i ei tid då Daniel styrte landet på andre premissar? Kven kveit. Folk vart uansett ekstremt fornærma og enda med å bue og ule. Eg kan tenke meg at mange i det nicaraguanske publikum sat igjen med ei kjensle av at dei har fått ei gåve som no vart teke i frå dei.

For meg var det uansett ei historisk oppleving. Takk Silvio.

Momotombo - ei vulkanoppleving

Det er sjeldan eg har følt meg meir klønete på fjelltur. Då vi nærma oss toppen på fine Momotombo (den største av dei to på bilete) var det berre så vidt det gjekk an å halde seg på føtene. Vinden tok tak i oss og rista vettet ut av meg og alle andre. Steinane rulla og landskapet var i konstant bevegelse. Til tross for at vulkanen var bratt var utfordringa meir mental enn fysisk. Ikkje det at eg var så himla redd, men det tar på å skulle klamre seg til rullande steinar i ei evighet samstundes som det er ein fordel å bevege seg oppover fjellsida. I tillegg drog vinden med seg ørsmå sandpartiklar som kleba seg til hud og hår, tetta øyregangar og tårekanalar. Hundre meter frå toppen måtte vi difor gje tapt for naturkreftene og snu. Det var trist. Eg har ei litt barnsleg holdning til fjell og synst liksom ikkje eg har vore på tur utan å ha kome på toppen...

Momotombo er uansett ein utruleg vakker vulkan, forma nesten som eit perfekt triangel, og med ei fantastisk utsikt over det måneliknande landskapet mellom Leon og Managua. Den er berre den femte høgste i Nicaragua, men eg trur det er den finaste

Det var dessutan utruleg fint å campe i botnen av vulkanen kvelden før, sjå på stjernorna og pugge Silvio Rodriguez-tekstar til konserten dagen etter. Litt bileter frå ein fantastisk tur saman med Flavio, Rigo, Tiril, Simen og Borgny:


Ein av guidane skildra Momotobo slik:

Volcano Momotombo is my favourite volcano. I don't know if it is because I like the ever changing colours of its perfect cone, the physically and mentally challenging hike, or simply because it brings me memories from my childhood. My love and passion for the Nicaraguan outdoors and my life as guide in the Maribios volcanic range began when my brother and I hiked Momotombo with our father at the ages of 9 and 12.

Camping in «el plano de los coyotes», in the bottom of the volcano, is an long-lasting experience and gives you the opportunity to see a close-up of the volcano both at sun-set and sun-rise. If you are lucky you can listen to the coyotes hauling from a distant, ant eaters coming near your tent, find a scorpion inside your shoe or touch the tail of a rattle snake.

If nothing of this occurs though, you are guaranteed a night below a star sprinkled sky, and once a month a full moon appearing behind the majestic volcano

From the summit you'll admire the complete volcanic range which includes El Chonco in the far distant (looking north) and El Hojo in the proximity of Momotombo. The view also includes San Cristobal, the tallest volcano in Nicaragua, Telika with its huge crater and Cerro Negro, the youngest of the volcanoes only 185 years old.

Alle foto: Borgny Marianne Knudsen

Ruben Darío, Nicaragua sin store nasjonaldiktar skildra Momotombo slik ein gong på 1800 - talet:

¡Oh Momotombo ronco y sonoro! Te amo
Por que a tu evocación vienen a mi otra vez,
Obedeciendo a un íntimo reclamo,Perfumes de mi infancia, brisas de mi niñez

Karnevalstid i Leon

Ingenting er som å kle seg opp i ei rosa nicaraguansk tradisjonsdrakt for å gå på karneval. I motsetning til Lise som såg ut som ei forrykade flott flamencodronning i raudt, kjende eg meg meir som ein rosa marshmellow. Nedanfor ser de mannen over alle menn, Pancho Villa ("helt" under den Mexicanske revolusjonen) og hans motstykke Daniela I.

Pancho Villa y Daniela

Silvio Rodriguez til Managua 2.mars

For ei lukke det skal bli å reise til Managua for å høyre Silvio Rodriguez synge og spele. No tenker sikkert dokke: "Å herlig, ei av dei teite salsastjernene til Silje". Men dette er ikkje salsa. Silvio syng inderlege revolusjonsviser og opprørstekstar frå Cuba. Nedanfor kan de sjå og høyre han synge Cancion urgente para Nicaragua, ein tekst han skreiv på flyet fra Cuba til Nicaragua ein gong på 80-talet.

Pelo feo - stygt hår

Noko av det eg likar godt med Nicaragua, eller kanskje med Latin Amerika generelt, er at folk er grådig direkte. Dette gjeld spesielt når det kjem til fysiske karakteristikka. Mange av studentane mine er direkte indignerte over å bli kalla tjukk og lat, tynn og sjuklig, gjerne samstundes som venen vert kalla pen og smart. Kvifor ikkje kalle ein spade for ein spade, tenker eg.

For ikkje lenge sidan satt eg i standhuset til Rigo og leste. Sandra, ei pratesjuk dame på min alder som jobbar i huset, sette seg ned ved bordet og begynte å prate om livet og læra. Brått stoppa ho opp, ser på meg med litt trist blikk og seier: Ay, vos tenes el pelo feo como yo! (Ay, du har stygt hår akkurat som eg!)

Krølla hår og skjønnhetsideal er på ingen måte knytta saman i Nicaragua. Krølla hår vert snarare kopla til mørk hud, fattigdom og i verste fall svart magi. Dei som har råd går gjerne til ein hårsalong og får sletta håret, eller vasskjember håret og fester det stramt med strikk. Om meg tenker sikkert folk: "Uflaks, den kvite huda, men like vel krølla hår. Stakkars..."

Bosawas - Ei regnskogoppleving

Heilt sidan er gjorde feltarbeid blant espressodrikkande halvhomofile menn og babies i Santo Domingo, har vonde tunger ville ha det til at eg ikkje kan kalle meg ein skikkeleg antropolog. Dette er fordi eg aldri har padla i kano for å komme fram til informantane mine, eg har ikkje måtte lære meg eit urbefolkningsspråk for å kommunisere med folk, og eg har heller aldri ete grøn iguana til middag. Vel kjære vener, denne tid er no forbi og eg meiner bestemt at eg kan kalle meg for ein ekte og hardkokt antropolog. Følgjande er ei fortejing om mitt møte med Mayagna-folket i Nicaragua sin vekkgøymte regnskog i Bosawas:

Bosawas, samansatt av Bocay al Oeste, el cerro Salaya al Sur y el rio Waspuk al Este, som betyr Bocay i vest, fjellet Salaya i sør og elva Waspuk i aust, er Nicaraguas hjarte og produserer størsteparten av okygenene vi pustar i her. I Bosawas ligg Nicaraguas einaste regnskog, den største i Amerika nord for Amazonas. Hit vart eg lokka med av eit legeteam frå universitetet i Leon som skulle inn i regnskogen, til eit lite samfunn som kallar seg Musawas (was betyr elv og er endinga i dei aller fleste stadnamn her), for å kartlegge helsebehov blant barn.

Dag 1:
Vi tar fly i frå Managua til Bonanza. Å fly med Costeña Airlines er som å vere på tivoli, sette seg i eit leikefly, lukke augene og håpe på at det går bra. Flyet vårt tok ikkje meir enn ti personar og ein må bøye halve seg for ikkje å stange skolten i taket. Inga flyvertinne ba meg om å feste selen eller slå av mobilen, og ingen var heller spesielt opprørte over at halvparten av passasjerane hadde med seg machete inn i kabinen. I tillegg sit vi meir eller mindre i cockpit og kan ta på kapteinen om vi vil (noko som også gjorde til at eg vart vitne til at kapteinen sov halve turen og faktisk fekk litt lyst til å ta på han. Eller riste...)

Costeña Airlines
Då vi, etter ein nær døden oppleving landar i Bonanza, var eg usikker på om verda framleis var den same. Det var som å lande i eventyrland. Bonanza er utgangspunktet for innreise til regnskogen. Berre namnet osar av gull, framgang og gode dagar, og staden er ein gamal gruveby der dei framleis vaskar gull med håp om betre tider. Gruvene er sjølvsagt kjøpt opp av utanlandske investorar som etterlet lite snop til slitarane her, og sjebnens paradoks er vel nettopp at fattigdommen er ekstrem i utkanten av el dorado. Her ute skjøner ein betre kvifor FN sine fattigdomsstatestikkar sug for Nicaragua. Fattigdom til trass, Bonanza har har fargerike trehus, brusteinslagte gater, fleire hestar enn bilar og eit tilsynelatande hektisk og travelt menneskeliv. Eller som Lonely Planet så fint omtalar byen:"The whole scene so perfect and pretty in the rigth light, may offer an impression of some 'Ya Olde Mining Town' theme park confection". I Bonanza vart vi tekne i mot av El lider (chefe) Ekonay og tre andre Mayagna-menn som skulle føre oss på elvebåt inn i regnskogen neste morgon. Alle desse fire snakka spansk og vi fekk teikna eit bilete av livet i jungelen under ein middag seinare på kvelden.

Dag 2
Neste morgon la vi av stad tidleg. Båten viser seg å vere ein seks meter lang uthola trestamme. Sidan vi såg ut som ein gjeng med mucho dinero, fekk vi båt med motor, noko som til slutt kosta skjorta. Bensin er dyrt og turen var lang.

Mayagna-mann i ferd med å lempe alt vårt pikk og pakk ombord i fartøyet

Vi kom oss avgarde og la ut på reise til jungelområda, og til eit territorium som er egd av Mayagna-folket. Dette er ei urbefolkningsgruppe som lenge har levd langt unna det nicaraguanske samfunnet, og tradisjonelt hold seg unna syssler som inneber pengar og materielle gode av noko slag. Gode gamle Marcel Mauss ville ha vorte glad for å sjå at gaveøkonomien her eksisterer, og held ved like sosial kontroll i samfunnet; du får bananer av meg, eg slaktar grisen din for deg.

Det er aude og det går timar mellom kvar gong vi ser menneske; berre krokodiller, skjelpadder, fuglar og iguana viser seg med ein viss frekvens. Nokre gonger dukkar små samfunn opp, kanskje berre eit par familiar er bufaste. Dei har ein skokk med ungar og berre gudane veit kor dei går på skule til dømes.

Ingen regnskog utan regn og dei siste timane opna gudane vasslusene og gjorde oss våte til skinnet. I tillegg måtte vi gjentekne gonger ut av den uthola trestammen og inn i skogane for å gå. Dette fordi båten nødvendigvis ikkje kunne forsere fossefall og sterke straumar med oss oppi. Nokre gonger greidde desse mayagna-mennene å føre båten gjennom sinnsjuke vassmengder, andre gonger bar dei båten gjennom jungelen.

Ein av mennene, Koliman Rufus, gjekk alltid fremst gjennom jungelen og fór laus på planter og tre med ei sylskarp machete. Han mumla heile vegen på mayagna noko som for meg høyrdest ut som trylleformlar. Det einaste ordet eg forstod var culebra, som betyr slange på spansk. Eg vart etterkvart litt småstressa av denne mumlinga om slangar, og spurt kjekt om det var mange slike i jungelen. Si, svara Koliman, hay un monton! (Ja, ein heil bråte!)

Forvirra og bortkomen antropolog i regnskogen (med utprega angst for slangar)

Då vi endeleg kom fram til Musawas etter åtte timar må vi ha sett ut som drukna rotter, eller noko som likna. Eg hadde gjørme til tennene og numb bum. Den fine kvite blusen min var gusjebrun med ei lang flenge under armen og ei midt framme på magen. Folk lo og dei lo. Dei snakka rasande fort på ein språk eg ikkje forstod, peika på håret mitt og lo igjen. Ungane kom bakfrå, nappa meg i blusen og sprang hylande vekk igjen, gøymde seg bak hushjørna og venta på nye høver til å angripe. Lider Ekonay forklarer at folk blir litt øsne når det kjem gringos på vitjing. Deilig å vere på utstilling etter 8 timar i rengskogen.

Det finst ikkje lys i Musawas og kvinnene i kyrkja trylla fram middag til oss i mørkret, berre i frå lyset av gruva. Eg sat utsvelta i eit hjørne og såg på, og tenkte at det må vere tungt å jobbe eit heilt liv i bekmørkna etter at sola går ned. Ja, forresten, dette med kyrkja er eit anna nemneverdig fenomen. Det var verkeleg heilt utruleg å sjå korleis The moravian church (protestantisk kyrkje) har spreidd seg som ein parasitt i denne delen av Nicaragua. Oppover elva dukka det stadig opp slike kvite-og raudmalte kyrkjer i samfunn der det gjerne ikkje budde meir enn eit lite knippe menneske. No har misjonærane pakka kofferten og overlate drifta av menigheten til folket her, og kyrkja står igjen og representerer den einaste kontakta med utanforliggande makter. Du må kanskje vere misjonær (eller ein galen antropolog) for å kunne klamre seg fast til livet i slike utpostar og ekstreme verdnar som denne.

Musawas er lutfattig, i allefall reint sånn materielt sett. Folk bur i nedfallstruga trehus, stort sett berre med eit rom. Under huset bur familiens firbeinte vener, og folk vassar i gjørme og ku-,hest,-og grisebæsj stort sett over alt. Det er ikkje tilgang på straum eller gass og reint vatn finst berre i ein lokal brønn. Kvar familie har i gjennomsnitt sju ungar kvar og lever i stor grad av det dei dyrkar sjølv. I tillegg er dei røynde jegerar og dersom lykka er med dei kan både apekatt, iguana, skjelpadde, beltedyr og maurslukar vere ein del av kosthaldet. "Vi tar i mot det naturen gjev oss", fortel El lider. Eg fekk diverre ikkje servert noko av dette. Sikkert like greitt, men det hadde jo vore kjekt å skrive heim om. Vi fekk ris og bananer som smakte nada til middag, frukost og lunsj.

Dag 3
I Musawas står folk opp med sola og det gjorde vi også. Delegasjonen frå universitetet inviterte til folkemøte og alt som kunne krype og gå møtte opp. Føremålet var å snakke om høgare utdanning og høve for å gje universitetsstipend til mayagna-ungdom. Til trass for at vi enno er i Nicaragua snakkar få spansk. Dei bruker mayagna-språk på skulen og lar spansk vere eit andrespråk frå 4.klasse. Dette er i seg sjølv heilt greitt, men i ei større verd, for eksempel gjennom høgare utdanning, viser deg seg at dei har store språklege vanskar i møte med akademisk liv. Det som er fint er at svært mange jenter ser ut til å ynskje meir utdanning, og samfunnet her oppfordrar dei også til det, spesielt til medisin og sjukepleie. Målet er at dette på lang sikt skal gjere Musawas og liknande samfunn mindre avhengige av legehjelp utan i frå. I dag har landsbyen berre ein sjukepleiar og "helsesenteret" har ikkje noko anna utstyr enn ei seng og nokre rare instrument. Mange sjukdommar og skadar vert enno behandla av menn som praktiserer tradisjonell medisin, eller av ein religiøs healer.
Under møtet var det fleire kvinnene som røyste seg opp og la fram spørsmål og bekymringar for gjengen frå universitetet. Mange var frustrerte over at ungdommane deira ikkje vart tekne opp til universitetsutdanning fordi dei ikkje hadde dei same forutsetningane som ungdommar frå andre delar av landet. Andre var redde for at studentane som fekk plass, til dømes på UNAN i Leon, aldri ville vende tilbake til regnskogen, og slik berre er ressursar som forsvinn. Spesielt kvinnene i Musawas hadde tydelege og velformulerte innlegg på møtet. Eg oppfatta dei som meir uttalte enn sine søstre i vest og hadde gjennomtekte idear for utvikling i regionen. Det var likevel påfallande å sjå korleis el lider valte å legge seg ned for å sove kvar gong ei kvinne røyste seg. Kanskje machokulten er i ferd meg å nå regnskogen?

Las Piñitas

Stillehavsstrendene i Mellom-Amerika er som oftast lange, mektige, avbrotne av klippar, ofte stille og forlatte. Ein halv time kjøyring frå Leon ligg stranda Las Piñitas. Her held det til eit knippe av bønder og fiskarar som har kjempa mot fattigdom og utarming i mange mange år. Men no er turismen her i sakte vekst og du finn eit par hotell, nokre restaurantar og ein surfeskule. Likevel er stranda deilig og øde og byr gir fred til urolege sjeler.

Marcha contra el machismo

Machismo er diskursen omkring det å vere macho. Macho betyr mandig og ber i seg ei naturleggjering av mannen som noko overlegent det kvinnelege. Vanlege stereotypiar av el macho, er menn som drikk mykje, har mange utanomekteskapelege merittar, og som prøver å kontrollere kvinner og barn. I tillegg er det slik at dei som har flest damer, flest barn med flest kvinner, dei som bruker det mest vulgære språket, og dei som kan drikke mest alkohol, vert titulert ”veldig macho”, eller ”mykje mann”. Den typiske machomannen er også ein som likar å bruke mykje tid ute saman med vener, som heng på gatekafeane, drikk rom og spelar domino. Ein ekte macho er heller ikkje redd for å risikere livet i farlige situasjonar, og skjuler frykt for alt det er verdt. Dess fleire av machoen sine karaktertrekk en mann oppfyller, jo større er graden av maskulinitet, og status som mann. Menn vert derfor klassifiserte utifrå grad av maskulinitet, altså kor mykje mann du er, til forskjell frå kvinner som vert klassifiserte på bakgrunn av deira seksualmoralske karakter. Ein mann kan skildrast som ”mykje mann” (bien macho), eller motsett ”lite mann” (poco hombre/pariguayo), og vert vurdert som mann i større eller mindre grad langs eit kontinuum av relevante maskuline verdiar. Ei kvinne vert derimot vurdert på bakgrunn av dikotomien ”hore-madonna”, ein tankegang om at kvinna er anten god eller dårleg, og slik ikkje meir eller mindre kvinne. Kvinneidealet vert dessutan knyta opp mot Bibelens Jomfru Maria som var audmjuk, oppofrande og dydig.

Slik forstår vi behove for å protestere, og i går demonstrerte folk her i Leon nettopp mot el machismo. I spissen for marsjen stod ei to meter høg kvinne frå Nederland. Dette gjorde oss ein smule bekymra for kvar det eigentlege initiativet kom i frå, og vi var urolege for at demonstrasjonen berre ville bestå av blåøygde damer, drittleie av å bli tatt på av menn som syklar forbi på gata ein mandags morgon, eller frustrerte over å bli kalla mamita, chelita, mamcita linda, moñequita o.l.

Det var ikkje meir enn ca 50 demonstrantar, og til vår lukke var overvekta av dei oppmøtte lokale kvinner og menn i ulike aldrar. I tillegg møtte nokre slitne ryggsekkturistar, feministar, lyslugga volunteers og oss. Lise, Borgny og eg stod riktig nok på sidelinja og såg på. Vi lurte på kven bodskapen gjekk ut til, og kven som eigentleg går rundt å føler seg veldig macho. Eg har ein mistanke om at dette er noko alle menn tenkjer at andre er, og ikkje ein sjølv, og at spydspissen difor treff temmeleg få. Men det er klart, behovet for å skrike ut parolar om kvinner sine rettar er fult mogleg å forstå.

Det første som skjer når vi forlet skue er at ein mann kjem mot oss, på sykkel, sender slengkyss og kviskrar: beautiful